អត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ៖ ហេតុអ្វីកិច្ចខិតខំបង្រួបបង្រួមនៅតែជាប់គាំង

ប្រជាជនខ្មែរជិត ១៧,៨១៦ លាននាក់ កំពុងរស់នៅក្រោមពាក្យស្លោកផ្លូវការថា “មនុស្សគ្រប់គ្នាត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណ” ប៉ុន្តែការតស៊ូរបស់កម្ពុជាដើម្បីបង្កើតអត្តសញ្ញាណជាតិឱ្យបានពេញលេញនៅតែជាកិច្ចការដែលមិនទាន់បានបញ្ចប់ទាល់តែសោះ។ រហូតមកដល់ថ្ងៃទី ១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៦ ភាសាខ្មែរ សាសនាព្រះពុទ្ធ និងបេតិកភណ្ឌអង្គរនៅតែជាស្នូលនៃអត្តសញ្ញាណជាតិ ក៏ប៉ុន្តែបញ្ហាស្ថានភាពគ្មានសញ្ជាតិ សិទ្ធិជនជាតិដើមភាគតិច និងគម្រោងអត្តសញ្ញាណឌីជីថលថ្មី កំពុងបង្ហាញថា សេចក្ដីថា “តើនរណាជាខ្មែរដែលពេញលេញ” នៅតែជាសំណួរដែលមិនទាន់មានចម្លើយឯកភាព។

អត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរត្រូវបានកំណត់និយមន័យយ៉ាងដូចម្ដេច?

និយមន័យស្នូលនៃអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ សង្កត់ធ្ងន់លើធាតុបំណែងចែកបីយ៉ាងសំខាន់៖ ភាសាខ្មែរ សាសនាព្រះពុទ្ធនិកាយថេរវាទ និងបេតិកភណ្ឌអាណាចក្រអង្គរ។ ជនជាតិដើមខ្មែរមានចំនួនជាង ៩០% នៃប្រជាជនកម្ពុជា ដែលធ្វើឱ្យកម្ពុជាក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានភាពឯកសណ្ឋានជនជាតិដើមច្រើនជាងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ភាសាខ្មែរគឺជាភាសាផ្លូវការតែមួយគត់ ហើយប្រមាណ ៩៥% នៃប្រជាជនប្រើប្រាស់ភាសានេះ ដែលធ្វើឱ្យភាសាក្លាយជាសញ្ញាសំគាល់ស្ថាប័នដ៏សំខាន់មួយនៃការជាសមាជិកនៃជាតិ។

ទិន្នន័យលម្អិតជាងនេះបង្ហាញថា ភាសាខ្មែរកាន់កាប់ប្រមាណ ៨៨,៦% នៃការប្រើប្រាស់ភាសាដែលបានរាយការណ៍ តាមមកដោយភាសាវៀតណាម ៥,៥% ភាសាចិន ៣,១% និងភាសាចាម ២,៤%។ ភាពឯកសណ្ឋានភាសានេះ ផ្ទុយពីភាពចម្រុះសាសនវង្សដែលមានតិចតួចនៅក្រោមផ្ទៃខាងលើ រួមមានសហគមន៍ចាម វៀតណាម ចិន ខ្មែរក្រោម និងជនជាតិដើមភាគតិចផ្សេងទៀត។

ប្រវត្តិសាស្ត្រដែលធ្វើឱ្យអត្តសញ្ញាណជាតិកម្ពុជាមានភាពស្មុគស្មាញ

ប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីៗរបស់កម្ពុជាបានបន្សល់ទុកនូវស្នាមប្រេះដ៏ជ្រៅមួយលើគំនិតអត្តសញ្ញាណជាតិ។ សម្រុកសង្រ្គាមស៊ីវិលចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ ១៩៦៨ ហើយវដ្ដនៃជម្លោះនិងហិង្សាផ្នែកនយោបាយបានបន្តរហូតដល់ទសវត្សរ៍ ១៩៩០ ទើបបានបញ្ចប់។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលបានអនុម័តនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ បានធានានូវសិទ្ធិស្មើភាពដោយមិនគិតពី “ជាតិសាសន៍ ពណ៌សម្បុរ ភេទ ភាសា និងជំនឿសាសនា” ដែលបានបញ្ចូលជនជាតិដើមភាគតិច សហគមន៍ចាម និងជនជាតិភាគតិចផ្សេងទៀតជាផ្លូវការទៅក្នុងសមាជិកភាពពលរដ្ឋ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រតន្ត្រីនិងសិល្បៈខ្មែរក៏បានជួបប្រទះការបំផ្លិចបំផ្លាញដ៏ធ្ងន់ធ្ងរក្នុងសម័យនោះដែរ ដូចបានរៀបរាប់ក្នុងអត្ថបទអំពី ចាប៉ីដងវែង ដែលជាឧបករណ៍តន្ត្រីបុរាណមួយដែលកំពុងត្រូវបានស្ដារឡើងវិញដោយយុវជន។

បញ្ហាសញ្ជាតិ និងអត្តសញ្ញាណជនជាតិភាគតិច

ទោះបីរដ្ឋធម្មនុញ្ញធានាសិទ្ធិស្មើភាពយ៉ាងណាក៏ដោយ ទំនាក់ទំនងរវាងជាតិសាសន៍ និងសញ្ជាតិនៅតែមានភាពចម្រូងចម្រាស ជាពិសេសចំពោះអ្នករស់នៅជាតិសាសន៍វៀតណាម។ របាយការណ៍ប្រទេសប្រចាំឆ្នាំ ២០២៦ របស់ Bertelsmann Transformation Index (BTI) ប៉ាន់ស្មានថា អាចមានដល់ ៧៥០.០០០ នាក់ នៃជនជាតិវៀតណាមគ្មានសញ្ជាតិ កំពុងរស់នៅកម្ពុជាដោយគ្មានផ្លូវច្បាស់លាស់ឆ្ពោះទៅសញ្ជាតិ។ នេះបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ការធានាសញ្ជាតិតាមច្បាប់ មិនបានបង្កើតនូវសមាជិកភាពជាតិស្មើគ្នាដោយស្វ័យប្រវត្តិនោះឡើយ។

ក្នុងន័យនេះ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន ម៉ាណែត បានបង្ហាញការព្រួយបារម្ភជាសាធារណៈអំពីការគំរាមកំហែងទៅលើអត្តសញ្ញាណខ្មែរពីចរន្តមាតិកាលើបណ្ដាញសង្គម ដូចបានរាយការណ៍ក្នុងអត្ថបទ ហ៊ុន ម៉ាណែត ព្រមានចរន្ត YouTube។ ការលើកឡើងនេះបង្ហាញថា រដ្ឋកំពុងចាត់ទុកការប្រែប្រួលវប្បធម៌ឌីជីថល ជាកត្តាមួយទៀតនៃការតស៊ូដើម្បីរក្សាអត្តសញ្ញាណជាតិ ក្រៅពីបញ្ហាសញ្ជាតិដែលមានជាយូរមកហើយ។

ភាសា និងសាសនាក្នុងនាមជាគ្រឹះនៃអត្តសញ្ញាណជាតិ

សាសនាព្រះពុទ្ធនិកាយថេរវាទត្រូវបានកំណត់ជាសាសនាផ្លូវការរបស់កម្ពុជា ហើយការអនុវត្តន៍សាសនានេះនៅតែភ្ជាប់ជាប់ជានឹងអត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ខ្មែរ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រអាណាចក្រអង្គរ ជាពិសេសបេតិកភណ្ឌពីសតវត្សទី ៩ ដល់ទី ១៥ កាន់កាប់កន្លែងស្នូលមួយនៅក្នុងសាធារណៈនិទានរឿងរបស់រដ្ឋអំពីអត្តសញ្ញាណជាតិ។ ប្រវត្តិសាស្ត្រនេះជារឿយៗត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងសកម្មភាពវប្បធម៌សហសម័យ ដូចករណីនៃការសម្តែងរឿងព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដែលបានរៀបរាប់ក្នុងអត្ថបទ សាលាបាឡេព្រះនាងបុប្ផាទេវី។

ភាពឯកសណ្ឋានខាងភាសានិងសាសនា មិនបានធានានូវភាពឯកភាពខាងសញ្ជាតិនិងសិទ្ធិសម្រាប់ប្រជាជនគ្រប់ជាតិសាសន៍ដែលរស់នៅលើទឹកដីកម្ពុជានោះទេ។

អត្តសញ្ញាណឌីជីថល៖ យុទ្ធសាស្ត្រថ្មីរបស់រដ្ឋ

រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានអនុវត្តន៍ គម្រោងផែនការយុទ្ធសាស្ត្រជាតិស្ដីពីការកំណត់អត្តសញ្ញាណ ២០១៧-២០២៦ ដោយមានគោលដៅថា “មនុស្សគ្រប់គ្នាត្រូវបានកំណត់អត្តសញ្ញាណ” ដែលភ្ជាប់អត្តសញ្ញាណផ្លូវច្បាប់ជាមួយសញ្ជាតិ សេវាសាធារណៈ និងការគ្រប់គ្រងរដ្ឋ។ កម្ពុជាកំពុងបង្កើត ប្រព័ន្ធកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រជាជនរួបរួម (Integrated Population Identification System) ដែលមានគោលបំណងភ្ជាប់សំបុត្រកំណើត អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ និងលិខិតឆ្លងដែនឱ្យចូលជាប្រព័ន្ធតែមួយ។

ប្រព័ន្ធដែលស្នើឡើងនេះនឹងផ្ដល់នូវកូដកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្មែរអាយុកាលជីវិតដែលបានចុះត្រឹមត្រកំណើត ដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីមហិច្ឆិតារបស់រដ្ឋក្នុងការបង្កើតនូវ “មនុស្សម្នាក់ អត្តសញ្ញាណមួយ និងអត្តសញ្ញាណផ្លូវច្បាប់សកល”។ ប៉ុន្តែហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធកំណត់អត្តសញ្ញាណរបស់កម្ពុជានៅមិនទាន់រួបរួមទាំងស្រុងនោះទេ។ ការសិក្សាដែលបានចុះផ្សាយក្នុងឆ្នាំ ២០២៦ រាយការណ៍ថា មានតែ ពីរក្នុងចំណោមប្រព័ន្ធកំណត់អត្តសញ្ញាណចំនួនប្រាំ គឺប្រព័ន្ធអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណខ្មែរ និងប្រព័ន្ធលិខិតឆ្លងដែន ប៉ុណ្ណោះ ដែលមានលក្ខណៈឌីជីថលពេញលេញ។

អត្តសញ្ញាណខ្មែរ និងយុវជន Gen Z នៅសម័យឌីជីថល

ចំពោះយុវជនខ្មែរជំនាន់ថ្មី ការប្រកួតប្រជែងរវាងការរក្សាទំនៀមទម្លាប់ និងការទទួលយកនិន្នាការឌីជីថលថ្មី បង្កជាសម្ពាធមួយទៀតលើអត្តសញ្ញាណជាតិ។ ប្រធានបទនេះត្រូវបានពិភាក្សាយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងអត្ថបទ សំនួរញឹកញាប់អំពី Gen Z ខ្មែរ ដែលបង្ហាញពីរបៀបដែលយុវជនកំពុងបង្កើតទម្រង់វប្បធម៌ថ្មីដោយផ្អែកលើមូលដ្ឋានប្រពៃណី។ ក្នុងន័យស្រដៀងគ្នា ការអភិរក្សសិល្បៈប្រពៃណីដូចជាល្ខោនខោល ក៏កំពុងប្រឈមមុខនឹងសម្ពាធស្រដៀងគ្នា ដូចរៀបរាប់ក្នុងអត្ថបទ ល្ខោនខោលនៅភ្នំពេញ។

ភាសា ជាធាតុមួយទៀតនៃភាពតានតឹងនេះ។ នៅពេលដែលការទទួលព័ត៌មានតាមបណ្ដាញសង្គមកើនឡើង ការរក្សាសុវត្ថិភាពនៃភាសាខ្មែរនិងបែបបទនិយាយសន្ទនាប្រពៃណី ក៏ក្លាយជាចំណុចចាប់អារម្មណ៍របស់អ្នកនិពន្ធគោលនយោបាយផងដែរ។

អក្ខរកម្ម និងការបញ្ចូលគ្នាផ្នែកអប់រំ

អក្ខរកម្មនៅតែជាធាតុផ្សំដ៏សំខាន់មួយនៃអត្តសញ្ញាណជាតិប្រកបដោយការបញ្ចូលគ្នា។ កម្ពុជាបានកត់សម្គាល់ភាពល្អប្រសើរដែលអាចវាស់វែងបានលើអត្រាអក្ខរកម្មមនុស្សពេញវ័យក្នុងទសវត្សរ៍ចុងក្រោយនេះ តាមទិន្នន័យពី ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា និង UNESCO។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៦ UNESCO និងក្រសួងអប់រំបានសង្កត់ធ្ងន់ម្តងទៀតលើសារៈសំខាន់នៃអក្ខរកម្មជាគ្រឹះនៃការចូលរួមក្នុងជីវិតជាតិ ដែលភ្ជាប់គោលនយោបាយអប់រំជាមួយនឹងគម្រោងបង្កើតអត្តសញ្ញាណបញ្ចូលគ្នាកាន់តែទូលំទូលាយ។

ការរឹតបន្តឹង និងចំណុចខ្វះខាតនៃការវិភាគនេះ

អត្ថបទនេះផ្ដោតលើលំនាំជាតិសាស្ត្រ ភាសា និងគោលនយោបាយអត្តសញ្ញាណផ្លូវច្បាប់ដែលមានជាសាធារណៈនៅខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៦។ វាមិនបានពិនិត្យលម្អិតលើប្រវត្តិច្បាប់ជាក់លាក់របស់បុគ្គលគ្មានសញ្ជាតិម្នាក់ៗ ឬពិភាក្សាអំពីគោលនយោបាយនយោបាយបច្ចុប្បន្ននោះទេ។ ទិន្នន័យអំពីចំនួនជនជាតិវៀតណាមគ្មានសញ្ជាតិគឺជាការប៉ាន់ស្មានពីប្រភពស្រាវជ្រាវមួយ ហើយអាចប្រែប្រួលតាមវិធីសាស្ត្រនៃការប៉ាន់ស្មាន។

សំណួរដែលសួរញឹកញាប់

តើអ្វីជាគ្រឹះស្នូលនៃអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ?

គ្រឹះស្នូលបីយ៉ាងសំខាន់គឺ ភាសាខ្មែរ សាសនាព្រះពុទ្ធនិកាយថេរវាទ និងបេតិកភណ្ឌអាណាចក្រអង្គរ។ ជនជាតិដើមខ្មែរមានចំនួនជាង ៩០% នៃប្រជាជន ដែលធ្វើឱ្យធាតុទាំងនេះក្លាយជាសញ្ញាសំគាល់ស្ថាប័ននៃជាតិ។

ហេតុអ្វីកិច្ចខិតខំបង្រួបបង្រួមអត្តសញ្ញាណជាតិនៅតែជាប់គាំង?

ភាពផ្ទុយគ្នារវាងភាពឯកសណ្ឋានវប្បធម៌ និងភាពចម្រុះច្បាប់សញ្ជាតិ គឺជាចំណុចស្នូល។ តាមការប៉ាន់ស្មានរបស់ BTI ២០២៦ អាចមានជនជាតិវៀតណាមគ្មានសញ្ជាតិរហូតដល់ ៧៥០.០០០ នាក់ដែលមិនមានផ្លូវច្បាស់លាស់ឆ្ពោះទៅសញ្ជាតិ។

ប្រព័ន្ធកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រជាជនរួបរួម គឺជាអ្វី?

វាគឺជាគម្រោងថ្មីរបស់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ដែលមានគោលបំណងភ្ជាប់សំបុត្រកំណើត អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ និងលិខិតឆ្លងដែនឱ្យចូលជាប្រព័ន្ធតែមួយ ដោយផ្ដល់កូដកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្មែរអាយុកាលជីវិតដល់ប្រជាជនចាប់ពីកំណើត។

តើភាគរយប្រជាជនកម្ពុជាប្រើភាសាខ្មែរប៉ុន្មាន?

តាមទិន្នន័យដែលមាន ប្រមាណ ៩៥% នៃប្រជាជនកម្ពុជានិយាយភាសាខ្មែរ ខណៈទិន្នន័យលំអិតមួយទៀតបង្ហាញថា ភាសាខ្មែរកាន់កាប់ប្រមាណ ៨៨,៦% នៃការប្រើប្រាស់ភាសាដែលបានរាយការណ៍។

តើប្រព័ន្ធកំណត់អត្តសញ្ញាណកម្ពុជាឌីជីថលពេញលេញហើយឬនៅ?

មិនទាន់ទេ។ ការសិក្សាដែលបានចុះផ្សាយក្នុងឆ្នាំ ២០២៦ រាយការណ៍ថា មានតែពីរក្នុងចំណោមប្រព័ន្ធកំណត់អត្តសញ្ញាណចំនួនប្រាំ គឺប្រព័ន្ធអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណខ្មែរនិងប្រព័ន្ធលិខិតឆ្លងដែន ប៉ុណ្ណោះដែលមានលក្ខណៈឌីជីថលពេញលេញ។

តើរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាធានាសិទ្ធិអ្វីខ្លះចំពោះជនជាតិភាគតិច?

រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ ១៩៩៣ ធានានូវសិទ្ធិស្មើភាពដោយមិនគិតពីជាតិសាសន៍ ពណ៌សម្បុរ ភេទ ភាសា និងជំនឿសាសនា ដែលបញ្ចូលជនជាតិដើមភាគតិច សហគមន៍ចាម និងជនជាតិភាគតិចផ្សេងទៀតជាផ្លូវការទៅក្នុងសមាជិកភាពពលរដ្ឋ។

សេចក្ដីសន្និដ្ឋាន៖ ចំណុចសំខាន់ៗ

• ជនជាតិដើមខ្មែរមានចំនួនជាង ៩០% នៃប្រជាជន ប៉ុន្តែអត្តសញ្ញាណជាតិនៅតែត្រូវបានតោងសួរដោយបញ្ហាសញ្ជាតិនិងសិទ្ធិជនជាតិភាគតិច។
• ជនជាតិវៀតណាមគ្មានសញ្ជាតិអាចមានដល់ ៧៥០.០០០ នាក់ តាមការប៉ាន់ស្មានរបស់ BTI ២០២៦។
• ផែនការយុទ្ធសាស្ត្រជាតិស្ដីពីការកំណត់អត្តសញ្ញាណ ២០១៧-២០២៦ នឹងផុតកំណត់នៅចុងឆ្នាំនេះ ដោយបន្សល់ទុកកិច្ចការនៅសល់ជាច្រើន។
• ប្រព័ន្ធកំណត់អត្តសញ្ញាណប្រជាជនរួបរួម គឺជាការប៉ុនប៉ងចុងក្រោយរបស់រដ្ឋ ដើម្បីបង្កើតអត្តសញ្ញាណផ្លូវច្បាប់សកលតែមួយ។
• ភាពតានតឹងរវាងការរក្សាទំនៀមទម្លាប់ និងនិន្នាការឌីជីថលថ្មីក្នុងចំណោមយុវជន Gen Z គឺជាចំណុចប្រឈមថ្មីមួយទៀត។

ប្រភព

• Bertelsmann Transformation Index (BTI) Cambodia Country Report 2026 — ទាញយកថ្ងៃទី ១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៦
• ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា កម្ពុជា — ទាញយកថ្ងៃទី ១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៦
• UNESCO — ទាញយកថ្ងៃទី ១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៦